BORÇALI TARİXİ

Borçalı – Borçalı mahalı dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Qədim dövr mənbələri burada eradan əvvəl I minillikdə xəzərlərin əcdadları olan müşklərin yaşadıqlarını, eyni zamanda bu dövrdə iskit-kimmer tayfalarının burada məskunlaşdıqların¬¬ı qeyd edirlər. Mənbələrdə “Kür çayı boyunca yaşayan döyüşkən buntürk tayfalarının Makedoniyalı İskəndərə qarşı apardıqları mübarizə”dən bəhs edilir. Erkən orta əsr pəhləvi mənbələri Bоrçalını «Qоrdman» (Qurd adamların yurdu), gürcü mənbələri «Qurdis хеvi» (Qurd çalası), ərəb mənbələri Berşaliya və ya Börüçölü, Avropa səyyahları isə Turque Georgia, yəni Türk Gürcüstanı adlandırmışlar. Alban tarixçisi Musa Kalankatlı II – IV əsrlərdə barsillərin Cənubi Qafqazda möhkəmlənmələri haqqında məlumat vermişdir. Bu isə Borçalı termininin həm toponim, həm də etnonim mənasında işlənildiyini göstərir.
Bоrçalı mahalının ərazisi indiki Gürcüstan Rеspublikasının cənub – şərq (Dmanisi (Başkеçid), Bоlnisi (Bоlus), Marnеuli (Sarvan, Candar, Qızılhacılı), Qardabani (Qaratəpə), Zalqanın (Barmaqsız) bir hissəsi, Rustavi (Bоstanşəhər), indiki Еrmənistan Rеspublikasının şimalını (Nоyambеryan (Baranlı), Spitak (Hamamlı), Amasiya (Ağbaba), Stеpanavan (Calalоğlu), Kalininо (Daşır)) əhatə еtmişdir. Lakin istər çar Rusiyasının, istərsə də Sovet hakimiyyətinin dövründə Bоrçalının yaşı 1000 illərdən bəri türk dilində оlan yеr adları süni şəkildə dəyişdirilmiş, qоndarma adlarla əvəz еdilmişdir. Əvvəllər bu prоsеs iri rayоn mərkəzlərini, daha sоnra isə kəndləri əhatə еtmişdir.
Bоrçalı ərazisindən tapılan ilk müasir tipli insan mis – daş (eneolit) dövrünə aid еdilir. Bu dövrə aid Samtavro adlanan qəbristanlıqdan tapılan kəllələr antropoloji cəhətdən Azərbaycan türklərinin aid olunduqları Oğuz (Kaspi) irqi tipinə aid olunurlar. Oğuz (Kaspi) tipinə aid edilən insan qalıqlarına həm də Cənubi Bоrçalı (indiki Ermənistan Respublikasının şimalı) ərazisindəki Şenqavit və Bеrkabеr düşərgələrində rast gəlinmişdir.
Eramızın ilk illərində buntürklərin və kimmerlərin törəmələri olan kəmərlərin Makedoniyalı İskəndər tərəfindən buraya köçürülmüş iverlərlə apardıqları mübarizə ilə yanaşı, mənbələr II əsrdən başlayaraq Borçalıya əvvəlcə bulqarların, daha sonra isə hunların, savirlərin və onoğurların Borçalı ərazisində möhkəmlənmələri haqqında məlumat verirlər. 628-ci ildə Borçalı Göytürk xaqanlığının tərkibinə qatılmış,daha sonra isə Xəzər xaqanlığının nəzarətində olmuşdur.
Türk tayfalarının Borçalı ərazisində məskunlaşması Cənubi Qafqazın Ərəb xilafətinin tərkibində olduğu illərdə də davam edirdi. Xilafətin süqutu nəticəsində digər Azərbaycan ərazilərində olduğu kimi Borçalıda da qədim dövlətçilik ənənələri dirçəldildi – Tiflis və Dumanis əmirlikləri yaradıldı. Bu əmirliklər adətən Sacilər,daha sonra isə Salarilər sülalələri tərəfindən idarə edilən Azərbaycana bağlı idilər.
Səlcuqluların Cənubi Qafqaza gəlişi ilə Cənubi Qafqazda , o cümlədən Borçalıda da İslam – Türk amilinin qəti şəkildə qələbəsinə gətirib çıxartdı. 1118-ci ildə Səlcuqlulara qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə Abxaz – Kartvel hökmdarı David Baqrationi (Aqmaşanebeli ) 40 min qıpçaq türkünü Borçalı və ona bitişik bölgələrə yerləşdirdi . 1121-ci ildə bu qıpçaqların köməyilə Didqori döyüşündə Səlcuqlu hərbi dəstəsi üzərində qələbə qazanan IV David Tiflis müsəlman əmirliyini ləğv etdi və Dmanisi əmirliyinin ərazisini işğal etdi. Bununla belə yerli əhalinin dini və etnik tərkibini nəzərə alan Baqratilər sülaləsindən olan gürcü hakimləri kəsdirdikləri pullarda Məhəmməd peyğəmbərin adını zərb etdirir, onların rəğbətini qazanmaq məqsədilə Cümə namazlarına gələrək xütbələrə qulaq asırdılar. Tiflisdə isə ümumiyyətlə donuz saxlamaq qadağan edilmişdi. IV David tərəfindən Tiflisə köçürülmüş xristian əhalisinin bir qismi 1226-cı ildə Xarəzmşah Cəlaləddin tərəfindən qovuldu, qalanları isə İslamı qəbul etdi.
XIII əsrin 20-ci illərindən başlayan monqol hücumları 60 – cı illərdə bütün Cənubi Qafqazın , o cümlədən Borçalının da Elxanilər dövlətinin tərkibinə qatılması ilə nəticələndi. Başqa monqol ulusu olan Qızıl Orda ilə Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizə aparan Elxanilər, Qızıl Ordada hakimiyyətdə olan Bərkə xanın yanından qaçıb gələn monqol feodallarını Dumanisdə yerləşdirdilər.
XIV əsrin sonlarında Cənubi Qafqaza gələn Əmir Teymur 1386 – cı ildə Borçalıdakı Yağlıca düzənliyində ordugah quraraq Borçalıda yaşayan qıpçaq ellərini özünə tabe etdi.
XV əsrin 20-ci illərindən Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətinin tərkibinə qatılan Borçalı, bu dövləti əvəz edən Ağqoyunluların xüsusi diqqət yetirdikləri bir bölgə idi. Ağqoyunlu Həsən Padşah və onun oğlu Sultan Yaqubun dövründə Borçalı ərazisində yerləşən, mühüm strateji məntəqə olan Ağcaqala daha da möhkəmləndirildi.
XVI əsrin I rübündən başlayaraq Osmanlı – Səfəvi müharibələrinin gedişində dəfələrlə əldən – ələ keçən Borçalı əsasən Səfəvilərin nüfuz dairəsində qalmış və Qarabağ bəylərbəyiliyinin tərkibində olmuşdur.
XIX əsrin əvvəllərindən Rusiya ağalığının bərqərar olması Borçalı , ümumiyyətlə Cənubi Qafqazın müsəlman əhalisi üçün əsl faciə oldu. Bölgənin zorla Osmanlı imperiyası və Qacar İranı ərazilərinə sürgün edilən müsəlman əhalisinin (Qarapapaqlar, Ulaşlı və s.) yerinə ermənilər, aysorlar və yunanlar yerləşdirildi ki, bu da Borçalının etnik tərkibini qismə də olsa dəyişdirdi.
Rusiyada Romanovlar sülaləsinin devrilməsindən sonra Qafqazda milli – azadlıq mübarizəsi daha da gücləndi. 1918 – ci ilin mayında Cənubi Qafqazda müstəqil dövlətlər quruldu. Borçalı ziyalıları Osmanlının himayəsi altında «Qarapapaq» dövləti qurmaq cəhdləri uğursuzluqla nəticələndi. Borçalı ilə bağlı Azərbaycan Gürcüstan danışıqlarının getdiyi bir dövrdə erməni siyasətbazları Borçalını qanlı müharibə meydanına çevirdilər. 17 dekabr 1918-ci ildə Borçalı uğrunda başlayan erməni – gürcü müharibəsi mahalın iki yerə bölünməsi ilə nəticələndi. Bu bölgü Cənubi Qafqazda Sovet rejimi bərqərar olduqdan sonra rəsmiləşdirildi. Borçalının cənub hissəsi Ermənistan Respublikasına «hədiyyə edildi».
Hazırda Ermənistana verilmiş Borçalı torpaqlarında bir nəfər də olsun yerli Azərbaycan türkü qalmamışdır. Keçən əsrin 80-90-cı illərində Gürcüstanın tərkibindəki Borçalı torpaqlarına Svanetiya köçkünlərinin yerləşdirilməsi, Qamsaxurdiya rejiminin qatı millətçilik siyasəti Borçalının axtoxton türk əhalisinin xeyli hissəsinin Azərbaycan Respublikasına və Rusiyaya köçmələrinə səbəb olmuşdur.

129 thoughts on “BORÇALI TARİXİ”

  1. Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Basically Fantastic. I’m also an expert in this topic so I can understand your effort.

  2. Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I will be sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I’ll definitely return.|

  3. Thanks for one’s marvelous posting! I quite enjoyed reading it, you are a great author.I will ensure that I bookmark your blog and will
    eventually come back in the foreseeable future. I want to encourage
    you to continue your great work, have a nice day!

  4. Hi, I think your site might be having browser compatibility
    issues. When I look at your website in Ie, it
    looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up! Other then that,
    fantastic blog!

  5. I’ve been browsing online more than three hours
    today, yet I never found any interesting article like
    yours. It is pretty worth enough for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made good content as you did, the web will be much more useful than ever before.

  6. Asking questions are genuinely pleasant thing if you are not
    understanding something entirely, except this post presents fastidious understanding even.

  7. of course like your web-site however you have to check the spelling on quite a few of your posts. Many of them are rife with spelling issues and I find it very troublesome to inform the truth however I will definitely come again again.

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.