Tarixim tərcümeyi halımdır: xəyanətlə dostluq üz-üzə

 

“Azərbaycanın Daxiliyyə naziri Behbud xan Cavanşirin də adının ermənilərin qara siyahısında olduğu xəbərini almışdıq. O arada Behbud xan zövcəsi və iki qardaşı ilə Parisə getmək üçün İstanbula gəldi. Özü vəziyyəti bilirdi, bizim Şahzadəbaşındakı evimizdə beş-altı gün gizli yaşadı. Ancaq rus olan xanımı bu məhbəs həyatına dözməyəcəyini söylədiyindən evlmizi tərk edlb, “Perapalas” hotelinə yerləşdilər. Ertəsi gün səhər tezdən anama (Sitarə xanım Vəzirovaya -M.T.) Behbud xanın axşam “Perapalas”a gələrkən bir erməni tərəfindən vurulduğu xəbəri gəldl. Anam dərhal “Perapalasa” getdi. Behbud xanın zövcəsi ilə qardaşlarını bizə gətirdi və məhkəmədə işi aparmaq üçün vəkil Heydər Rifət bəylə görüşdü. Heyder Rifət bəy onun təklifini memnuniyyətlə qəbul etdi”, – deyə həmin illərin canlı sahidi Əhməd bəy Ağayevin qızı, İstanbul unlversitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi gənc Sürəyya xanım xatırlayır.

Azərbaycan Demokratik Respublikasının Daxili İslər nazirl Behbud xan Cavanşir Qarabağ xanları nəslindən idi. Tərtər nahiyəsinin Azad Qaraqoyunlu kəndində anadan olmuşdu. Tiflisdə Realnı məktəbdə oxumuşdu. Onun Stepan Şaumyanla llk tanışlığı və sonrakı dostluq münasibətləri elə həmin illərdən – bu məktəbdən başlamışdı.

Stepan Şaumyan artıq Tiflisdə bir erməni millətçisi  kimi yetişməkdə idi. 17 yaşlı Stepan Tiflisdə Daşnak partiyasının qol-budaqları olan erməni millətçi təşkilatlarına  böyük aludəçilik göstərir, bu zaman qədim “Erməni dövləti və onun tarixi ibrət dərsləri” adlı ilk referatını yazırdı.

 

Bu mühitdə onun ilk mənəvi atası, müəllimi  məşhur daşnak Zavaryan olmuşdu. Bu zaman daşnakların, “Qardaşlarımızı Türkiyə zülmündən azad edək, böyük Ermənistan yaradaq!” şüarı Tiflisdə də yaman hay-küy qoparırdı.

Partlayacaq qumbara xofu kimi gərgin şəraitdə və bu qumbaranın ipini barmağına dolamış, yaşına görə yetkin bir millətçi gənc olan Şaumyanla türk oğlu əsilzadə Behbud xanın dostluğu çox müəmmalı görünməli idi.

Behbud bəy sonralar Almaniyada Mədən Akademiyasında təhsil alarkən (Stepan Şaumyan da bu zaman Berlin universitetinin fəlsəfə fakültəsinin dövlət hüququ bölməsində oxuyurdu) bünövrəsi Tiflisdə qoyulan dostluq daha da möhkəmlənir.

 

Almaniyadan sonra İngiltərədə də biliyini artıran Behbud bəy Bakıya bacarıqlı bir neft mühəndisi kimi dönərək burada iri neft müəssisələrinin müdiri işləməyə başlayır və çox keçmir Bakıda görkəmli simalardan birinə çevrilir.

Müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin rəhbərlərindən biri, eyni zamanda. erməni terroruna qarşı yaradılan “Difai” təşkilatının Mərkəzi Komitəsinin üzvü olur.

Behbud xan Vətənin çox ağır illərində — 1918 – ci ildə Azərbaycan Milli Demokratik hökumətində Daxili İşlər naziri vəzifəsində işləmişdir. 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda bolşeviklər hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra isə neft sahəsində bacarıqlı bir mütəxəssis olduğu üçün işə cəlb olunmuşdu.

Lakin bolşevik istilasının ilk günlərindəcə baş verən “Gəncə qiyamı” qədər də  Baki neft mədənlərində tüğyan edən yanğın kütləvi həbslərə yaxşı bəhanə idi. Nərimanovun köməyi ilə Behbud xan Cavanşir Almaniyaya müasir neft avadanlığı almaq üçün ezam olunur. Lakin adı erməni intiqam dəftərində idi. O sonuncu qurban olmalı idi. Azərbaycan hökumətinin demək olar ki, bütün üzvləri güllələnib bitmişdi,

Almaniyaya getməli olan Behbud xan İstanbulda dayanır, burada 1921-ci ilin iyulun 19-da erməni terrorçuları tərəfindən qətlə yetirilir,

Xatirələrə dönək: “Heydər bəylə o zaman ingilis ordusunun komandanlığının qərargahı yerləşən “Kroker” hotelinə getdik. Hotelin zirzəmisində saxlanan qatil yuxarı çıxarılanda mən təəccübləndlm:Üfürsən yıxılan, tir-tir titrəyən bu qorxaq dağ kimi Behbud xanı necə vuımuşdu”, – deyə Sürəyya xanım məhkəmənin çox mürəkkəb şəraitdə keçdiyini göstərərək yä-zırdı: “Heç yadımdan çıxmaz, bir rus şahid azəri türklərinin erməniləri öldürdüklərini, Behbud xanın da Daxili İşlər naziri olduğuna görə ayrıca məsuliyyət daşıdığını söyləyirdi”

(terrorçu Tarlakyan)

Təbii ki, belə məhkəmə qatilə bəraət verir; terrorçu elə məhkəmə zalındaca azad olunur və cani Misak Tarlakyan öz erməni vəkili ilə o gecə İstanbul erməniləri tərəfindən Amerikaya qaçırılır. Beləcə də Tiflisdə Həsən bəy Ağazadəni, Fəthəli xan Xoyskini öldürən, Xəlil bəy Xasməhəmmədovu yaralayan terrorçu həbs olunsa da azadlığa buraxıldı. Vəkil Xosrovyan  Tarlakyanın intiqamını ermənilərin göz yaşlarıyla əlaqələndirdi; onu terrorçudan məsum bir fələkzadəyə çevirə bildi.

Tiflis Realnı məktəbindən başlanan dostluğa Behbud bəy axıra qədər sadiq qalmışdı. 1918-ci ilin tufanlı Bakısında adı tez-tez hallanan İngilis konsulu Ronald Mak-Donell (əslində 1905-ci ildən Bakıda nüfuzlu ingilis flrmalarının birinin müdiri) özünün xatirələrində Şaumyanı “mənim dostum” adlandırırsa da yerli hadisələrin mərkəzində rastlaşdığı adamlar sırasında Şaumyana yaxın adam kimi də Behbud bəydən “injener Cavanşir” deyə bəhs edir. Əslində bu dostluq Behbud bəyin Şaumyana göstərdiyi təmənnasız qayğı və fədakarlığından ibarət idi. Bir neçə dəfə o, Şaumyana kömək etmiş, hətta ağır ittihamla çar həbsxanasında yatan Şaumyanı oradan qurtara bilmişdi.

 

Bunu Şaumyanın məşhur bioqrafı Dubinski – Muxadze də etiraf etməli olur, lakin bu dostluğun sədaqətini puça çıxaran erməni xəyanətini sonda pərdələmək üçün günahı rus ağqvardiyaçı zabitlərinin üstünə yıxır. Guya İstanbulda Behbud bəyi bu şəhərdə toplaşan çar zabitləri öldürmuşdülər (?)

1908-ci ildə Bakıda yaratdığı iğtişaşa görə işsiz qalan Şaumyan neft sahibkarları arasında böyük hörmətə və nüfuza malik olan Cavanşirin səyləri nəticəsində Şibayevin firmasına neft kəməri müdiri vəzifəsinə böyük maaşla işə düzəlir. Bundan sonra da 1909-cu ilin mayında dövlət əleyhinə təxribatçılıq işində təqsirli bilinən Şaumyanı Bayıl həbsxanasına salmaq istədikdə Cavanşir qanun keşikçilərini pulla ələ almaqla (700 qızıl pula) onu həbs cəzasından azad edir.

20 gündən sonra həbsdən azad olunan Şäumyan təyln olunduğu  müdir vəzifəsində də qalır, mənzilində də yaşamaqda davam edir. 1911-cl ildə isə bolşeviklerin gizli iclasında həbs olunan Şaumyanın üstündə “İnqilabçı” Kamonun tarixlərə düşən məşhur bank oğurluğunda əli olduğu ittihamı ola-ola həbsinin yüngül cəza ilə – Astarxana sürgünlə tezliklə əvəzlənməsi vəfalı Behbud bəyin əməyi nəticəsində olmuşdur. Şaumyanın oğlu Suren xatırlayın “Romanovlar sülaləsinin 300 illik bayramı münaslbətilə elan olunmuş əfvi – ümumiyə düşməkdən ötrü təlaş keçirirdik. Bu zaman Bakıda Behbud Cavanşir öz təşəbbüsü ilə işi qorodonaçalnikin və canişinin qarşısında “tərpətməyə” başlayır. Yeni il ərəfəsində xəbər gəlir – sürgün qurtarmışdır”.

(S.Şaumyan)

Bundan sonra Stepan Şaumyan erməni xalqının nicatı üçün daha riskli fəaliyyətə başlayır. İndi daha ağır ittihamlarla həbs olunan Stepan Şaumyanın vəkilləri – Behbud bəyin tutduğu Bakının ən nüfuzlu vəkilləri onun səxavətlə açdığı pul kisəsinin gücünə bu işin əsil sahibi kimi Behbud bəylə hər barədə məsləhətləşirlər. Hətta Şaumyanın azadlıqda olan məslək yoldaşları belə (onların içində daşnak fəallarından tutmuş terrorçularadək o zamanın dili ilə desək “bomba atanlara”dək hər kəsə rast gəlmək olardı) Behbud bəy Cavanşirlə sıx əlaqə saxlayırlar. Behbud bəy isə artıq çox təhlükəli xarakter alan bir işə əl qoyurdu. Çünki artıq dövlət əleyhinə təxribatda günahlandırılan Şaumyanla birgə addım atmaq, onun nə iləsə müqəddəratına müdaxilə etmək mümkün deyil. I.Dünya müharibəsi başlamışdı və Almaniyanın nəfinə casusluqda suçlandırılan V.İ.Leninlə Şaumyanın şifrəli məktubları əldə idi. Belə olduğu təqdirdə Behbud bəy dövləti xəyanətdə təqsirli bilinən adamlara kömək etmək mümkün olma-yan bir işə köməyə girişməli olurdu. Lakin məhkəməqabağı Quberniya İdarəsinin seyfindən həmin məktub – əşyayi-dəlil izsiz-soraqsız yoxa çıxır, adam sövq təbiiliyi ilə bunların etibarlı “dost əlilə” edildiyini başa düşür. Obrazlı desək, Stepan Şaumyanın boynuna atılmış ilgəyi dartmaq üçün o məktub lazım idi. Beləliklə, Şaumyanın boynu həmin dar ağacından, labüdölümdən qurtarır.

Behbud bəyin göstərdiyi bu “qardaş” köməyini xronoloji ardıcıllıqla izləyə-izləyə bu sadəlövhlüyün; lap saflığın da səmimi hisslərdən çox əslində anlaşılmaz, müəmmalı hisslər təsiri bağışladığının çox tezliklə şahidi olursan.

Bakıda müsəlman əhalinin mart qırğınında çox fəal rol oynamış, o zaman gənc qız olan terrorçu Olqa Şatunovskaya xatırlayır kl, demokratik hökumət onu və yoldaşlarını həbs etmişdi; onları Bakıda törətdlkləri qətl və qarətlərə görə ölüm cəzası gözləyirdi. Edam gecəsi bildiyi gecə onun qurtuluş anı olur; onu və özü kimi başkəsən dostlarını Cümhuriyyətin Daxili işlər naziri Behbud bəy Cavanşirin yanına gətirdilər. Behbud bəy Olqa Şatünovskayanın dediyinə görə Şaumyanın taleyindən ötrü narahatlıq keçirir, onun yerini soruşur, onu yalnız xilas etməkdən ötrü axtardığına inandırmaq istəyir bu “bolşeviki”. Görünür, bir-iki gün qabaq Şaumyan hökumətinin cani komissarlarının “Türkmən” gəmisində Bakıdan qaçdığından xəbəri yox imiş. Yoxsa o Şaumyanı – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin düşmənini həbsdən azad edib gizlətmək flkrindəydi. Axı mart qırğınmda evi gülləbaran edilən Behbud bəy Olqa Şatunovskayanın Şaumyanla dostluğunu bilirdi. Olqa xanım hətta martda “qisasçı dəstə” (ifadə Şatunovskayanın özünə məxsusdur) tərkibində vuruşduğundan gələcək nazirin evinin güllə yağışına tutulmağında Şaumyanın oğlu ilə şəxsən özünün iştirakından qürurla yazır.

Bu müəmmalı, iblisvari dostluq, müəmmalı yoldaşlıq isə ibrətamiz bir sonluqla – Cavanşlrin ermeni terrorçusu əliylə öldürulməsiylə sona yetəcəkdi.

Yeni daşnakçıların liderlərindən biri olan İqor Muradyanın (o “Qarabağ Komitəsi” qurumunun lideridir) 1987-ci ildə o zaman Moskvada yaşayan mərhum prezident Heyder Əliyevə ünvanladığı məktubda  Muradyan da Heydr Əliyevi millətçilikdə –erməni xalqına qarşı qərəzli münasibətlərdə günahlandırır və bu məktubda ermənilərin Azərbaycan dövlətinin böyük simalarını öldürməsini, bununla ermənilərin  qisası qiyamətə saxlamadıqlarını yetirir, xülasə, Muradyan erməni intiqamçılarının (terrorçularının) əlində ölən böyük türklərin siyahısını məktuba əlavə edir bir növ ibrət götürməyə çağırır. Həmin o “intiqam” siyahısında nankor Muradyan Behbud bəy Cavanşirin adını çəkir Tiflisdə Aram Erkanyanın Fəthəli xan Xoyskini, Misak Tarlakyanın Behbud xan Cavanşiri (Muradyanın siyahısı uzundur) öldürməklə erməni xalqının qisasını unutmayacağını çatdırır. (Bax: Qeydar Aliev. İzd. Azerbaydjan, 1994, s. 19-20)

O zaman isə bu qətl Azərbaycanı qətiyyən maraqlandırmadı. Mikoyan Bakıda idi və ADR-in Daxili İşlər nazirinin ibrətamiz  aqibəti kimsənin tükünü də tərpətmədl. Türkiyəyə isə “erməni qətliamı  günahı” yenicə sırınmağa başlamaqda idi. I Dünya müharibəsi dövründə iş başında olmuş dovlət adamları “1915-ci il suçu” ilə edama sürüklənirdilər.

Azərbaycanlı mühacir general, şərqşünas alim Məmməd Sadıq Ağabəyzadə İstanbulda yaşayan əmisi oğlu Əli bəy Hüseynzadəyə 7 sentyabr 1921-ci il tarixli məktubunda “Heydər Rifət bəyin apardığı Cavanşirin işi nə iiə bitdi?” – deyə narahatlıqla soruşur. Məmməd Sadiq bəy Ağabəyzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində Daxili İşlər nazirinin müavini işləmişdi. Onun sonrakı məktublarında da eyni həyəcana düşdüyü görünür. Axı bu gün belə ermənilərin milli qəhrəman sandığı terrorçular Azərbaycan Milli hökumətinin demək olar ki, bütün üzvlərini bir-bir qətlə yetirmişdilər.

 

…Bakının bağrına çalın-çarpaz dağ çəkən 26 – ların qəbri Bakının öz qoyundadır. Burada ürəyini məşəl kimi  yandırıb ovcunda tutan Şaumyanın heykəli altında uyumaqdadırlar.

Bu başla və bu qəlblə – bu yaddaşla sadəqəlb, səmimi Behbud bəylərin yanlış yollarını təkrarlamaqdayıq.

Tarix isə ibrət dərsi verməkdən yorulmur. Biz isə səhlənkar, laqeyd tələbələrdənik.

 Minaxanım Təkləli – Nuriyeva

Professor

 

155 thoughts on “Tarixim tərcümeyi halımdır: xəyanətlə dostluq üz-üzə”

  1. Краткая справка Esperio
    Esperio позиционирует себя в качестве глобального брокера, который является ярким представителем на финансовых рынках. Своим клиентам компания предлагает первоклассное обслуживание, выгодные условия торговли, оперативное исполнение торговых операций и чистые спреды от поставщиков ликвидности. Вот так выглядит презентационная страница мультиязычного сайта esperio.org.

    Esperio

    В футере площадки сказано, что Esperio принадлежит компании OFG Cap. Ltd, которая зарегистрирована в офшорном государстве Сент-Винсент и Гренадинах. На сайте есть различные внутренние документы, в которых изложены условия предоставления услуг. Регистрационные документы не представлены. О лицензии на брокерскую деятельности ничего не сказано. Обратная связь с клиентами поддерживается исключительно через специальную форму, с помощью которой пользователи отправляют свои запросы в службу поддержки.

    Торговые инструменты и платформы Esperio
    В распоряжении трейдеров более 3000 финансовых инструментов. Зарабатывать клиенты компании могут на различных активах:

    валютных парах;

    криптовалютах;

    драгоценных металлах;

    сырьевых товарах;

    ценных бумагах;

    ведущих фондовых индексах и т. д.

    Выход на финансовые рынки осуществляется через две торговые платформы: MetaTrader 4 и MetaTrader 5.

    Торговые счета Эсперио
    Чтобы приступить к трейдингу, нужно зарегистрироваться на сайте и выбрать один из 4 доступных торговых счетов.

    Esperio

    С более детальным описанием каждого аккаунта можно ознакомиться в разделе «Типы счетов». Примечательно, что ни в одном из счетов не указана минимальная сумма депозита. С какими суммами готов работать брокер – неизвестно. О наличии демонстрационной версии счета ничего не сказано.

    Начинающим инвесторам компания предлагает воспользоваться услугой Esperio Copy Trading. Для этого необходимо подключиться к профессиональным трейдерам, скопировать сделки на собственный счет и построить собственную бизнес-модель на основе проверенных стратегий. Условия сотрудничества в рамках данной программы не обозначены.

    Пополнение счета и вывод средств в Esperio
    На презентационной странице сайта сказано, что после получения прибыли на торговле деньги поступают на счет в течение одного дня. Вывести заработанные средства пользователи могут без ограничений по сумме в любой момент и любым подходящим способом.

    Для пополнения счета и вывода прибыли доступны такие сервисы, как пластиковые карты, банковские переводы и электронные платежи.

    Esperio

    Брокер заявляет, что он компенсирует комиссионные расходы клиентам и зачисляет их на баланс торгового счета в процентах от внесенной суммы.

    Информации о других условиях проведения финансовых операций (минимальная и максимальная сумма, сроки зачисления средств при выводе, порядок снятия тела депозита) на сайте нет.

    Заключение
    Главный недостаток брокера – регистрация материнской компании в офшоре. Также не внушает доверия отсутствие юридических данных, регистрационных документов и лицензий. Не в пользу компании служит односторонняя связь с клиентами и отсутствие установленного стартового порога входа в систему.

    Лучше всего о работе брокера и возможности заработка на его условиях расскажут отзывы о Esperio.

    ТРЕЙДЕР-ПРОФЕССИОНАЛ
    ЗА 60 ДНЕЙ
    Узнайте формулу безубыточной торговли

    FAQ
    ? Esperio — это надежный брокер?
    ?? Как найти официальный сайт Esperio?
    ? Как проверить Esperio на признаки мошенничества?
    ?? Как вывести деньги от брокера Esperio?
    ?? Как распознавать мошенников самостоятельно?
    OТЗЫВЫ О ESPERIO
    Григорий
    Тоже пострадал от мошеннических действий этого псевдоброкера. Потерял на его платформе 4800 баксов. Даже подумать не мог, что когда-то влезу в такое Г****. Они тупо заблочили мой акк сразу после пополнения. Я даже ни одной сделки заключить не успел! Знакомый посоветовал обратиться в, сказал что ему ребята помогли вернуть деньги. Благо хоть квитанцию о переводе сохранил. Подам заявку, надеюсь помогут!!!!

    6 days ago
    Матвей
    Читаю отзывы на сайтах и всех так хвалят эту контору. Я лично не могу вывести деньги и все. Меня водят за нос уже 2 недели. Не дают и все. А отзывы все заказные, чтобы больше людей велось на все это!!!!!Самый обычный развод, не верьте ни единому их слову!!!!!

    15 days ago
    Валерия
    Мое сотрудничество с Esperio началось недавно и за этот короткий промежуток времени я поняла, что столкнулась с лохотроном(((( Жаль, что я вовремя на задумалась об обещанных этих бонусах, что ни одна солидная компания не позволит себе платить такие деньги. Бонусы поступили на счет, все четко. А делает это знаете для чего? Чтобы требовать потом деньги за вывод. Когда я подала заявку, мне сказали, что бонусные и основыне деньги якобы перемешались и чтобы их вывести нужно внести на счет еще 800 баксов. Я сказала пускай забирают свои деньги обратно и вернут мои, на что мне сказали такова политика и сделать они ничего не могут…..Обидно, развели как лохушку((((

  2. Magnificent beat ! I would like to apprentice while you amend your
    web site, how can i subscribe for a blog website?
    The account aided me a acceptable deal. I had been a little
    bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  3. Hello! Quick question that’s entirely off topic. Do you know how to make your site mobile
    friendly? My blog looks weird when browsing from my iphone
    4. I’m trying to find a theme or plugin that might be able to resolve this
    issue. If you have any recommendations, please share. Thanks!

  4. Hello there! Quick question that’s totally off topic. Do you know how to make your site mobile friendly?
    My web site looks weird when browsing from my iphone.
    I’m trying to find a theme or plugin that might be able
    to correct this problem. If you have any suggestions, please share.
    Cheers!

  5. I like the valuable info you provide in your articles.
    I’ll bookmark your weblog and check again here regularly.

    I’m quite sure I will learn lots of new stuff right here!
    Good luck for the next!

  6. Hi there! Do you know if they make any plugins to protect against
    hackers? I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked
    hard on. Any suggestions?

  7. Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it.
    Look advanced to more added agreeable from you! By the way, how can we communicate?

  8. I need to to thank you for this very good read!!
    I definitely enjoyed every little bit of it. I’ve got you book marked to look at new things you post…

  9. Fantastic web site. Plenty of helpful information here.
    I’m sending it to a few friends ans additionally sharing in delicious.
    And certainly, thanks in your effort!

  10. Pretty section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts. Anyway I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently quickly.

  11. I precisely wished to thank you very much all over again. I’m not certain the things that I would’ve sorted out in the absence of the type of points contributed by you relating to my field. It had been a daunting problem in my view, nevertheless taking a look at your specialised strategy you solved that made me to jump with fulfillment. I am just happy for your support and thus pray you know what a powerful job you happen to be undertaking teaching many people using your website. More than likely you haven’t got to know all of us.

  12. Appreciating the time and effort you put into your blog and in depth information you offer.
    It’s good to come across a blog every once in a while that isn’t the
    same unwanted rehashed material. Fantastic read!
    I’ve saved your site and I’m including your RSS feeds to my Google
    account.

  13. It’s amazing to pay a quick visit this web
    site and reading the views of all friends regarding this article,
    while I am also eager of getting experience.

  14. What’s up all, here every person is sharing these experience, therefore
    it’s nice to read this website, and I used to visit this website everyday.

  15. Today, I went to the beach front with my kids. I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter and
    said “You can hear the ocean if you put this to your ear.” She put the
    shell to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it pinched her ear.
    She never wants to go back! LoL I know this is totally off topic but I had to
    tell someone!

  16. Thanks a lot for sharing this with all folks you really recognise what you are speaking about!
    Bookmarked. Please additionally discuss with my website =).

    We will have a link trade agreement among us

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.